Historia badak Be'e manas Uaicana

Foto Be'e Manas Uaicana 

Historia badak :

Iha tempo uluk iha Aldeia Uai-Cana la iha bee matan nebe mak besik iha fatin neba tan nee populasaun iha faitn  refere tenki lao dook atu konsumo be’e ba sira nia nessecidade lor-loron. Iha tempo neba mos avo mane ida naran Metakai Kailale nebe mak halo toos iha foho Lia-mara nia okos ho nia asu aman ida naran Melaku nebe mak loron-loron hamaluk avo mane ba toos. Tamba hatene katak bee matan dook husi fatin neba entaun antes avo mane sai husi uma atu ba to’os avo mane mos la haluha lori ho be’e tau iha au-basa laran. Bainhira to’o iha to’os avo mane komesa halo to’os no hare ba tempo meio-dia avo mane deskansa hodi tunu fehuk han hamutuk ho nia asu nee, han hotu tiha hemu tuir be nebe mak avo mane lori husi uma, no avo mane komesa fali halo to’os no hare loron matan tun avo mane ho nia asu fila ba uma.

Loron tuir mai mos hanesan ,antes sai husi uma avo mane la haluha atu lori ho be’e no to’o iha to’os avo mane halo nia aktividade hanesan bain-bain, tempo meio-dia avo mane deskansa hodi tunu fehuk han hamutuk ho nia asu nee, han hotu tiha hemu tuir be’e nebe mak avo mane lori husi uma. Maibe iha loron tuir mai avo mane haluha tiha atu lori ho be’e, too iha to’os avo mane halo nia aktividade hanesan bain-bain, no tempo meio-dia avo deskansa hodi tunu fehuk han hamutuk ho nia asu, han hotu tiha avo hare ba be’e la iha atu hemu, entaun asu nee mos husik hela avo mane ne’e no komesa ba buka be’e, no la kleur deit asu ne’e fila mai ho isin bokon hotu, entaun avo mane komesa admira no hanoin iha nia laran, la iha bee matan ida nebe mak besik iha fatin maibe asu nee ba la kleur no fila mai ho isin nebe mak bokon hotu, hanoin tiha hanesan nee avo mane mos komesa fali halo to’os no hare loron matan tun avo ho nia asu mos fila ba uma.

Iha loron tuir mai, avo mane mos hakarak atu buka hatene ou deskobre be’e iha fatin ne iha ka lae? Entaun avo mane mos lori tiha ahu-kdesan tau iha tabis laran, halo kuak tiha tara ba asu nia kakorok ho razaun katak fasil liu ba avo atu deskobre hetan be’e, no avo komesa halo nia aktividade hanesan bain-bain, tempo meio-dia avo deskansa tunu fehuk han hamutuk ho nia asu ne’e, han hotu tiha asu ne’e komesa husik hela avo mane hodi ba buka be’e atu hemu, hare katak asu ne’e husik hela avo entaun avo mos lao tuir deit ahu-kdesan nebe mak fakar tuir  iha dalan, avo lao-lao to’o iha kuak ida avo para tiha hodi hein iha kuak leten, la kleur deit avo hare asu ne’e sai husi kuak laran ne’e, entaun avo ba taa tiha au tau tun ba kuak laran no avo senti au ne’e dulas an iha avo nia liman laran no avo hatene katak be’e iha duni. No avo halai fila kedas ba fo hatene ba populasaun sira iha fatin neba hodi ba ke’e be’e ne’e, tamba hatene katak be’e ne’e sai boot liu entaun sira nia forsa la too atu ke’e be’e ne’e, entaun sira ba bolu tan avo sira husi fatin seluk hanesan Quelicai, Uaibobo atu ajuda sira hodi hada fatuk halo hanesan kolam  ida. Bainhira hada hotu tiha fatuk sira ne’e no dada sai tiha be’e ne’e sira halo upacara ritual, oho karau, bibi, hodi han hamutuk durante loron hitu (7) kalan hitu (7) nia laran. No iha tempo neba kedas populasaun Aldeia Uai-Cana sei la ba tan konsumo be’e iha fatin dook maibe sira iha sira nia be’e matan rasik to’o ohin loron. 
(Rezultadu Entrevista ho Avo Inacio Henriques Soares )